जागतिक इतिहासात ठळकपणे दिसणारी गोष्ट म्हणजे ऑटोमान तुर्कांनी कॉन्स्टँटिनोपल (Constantinople) हे शहर जिंकले तेव्हा घडलेला बदल. या एका निर्णायक घटनेमुळे युरोपसाठी खुषकीचे व्यावसायिक मार्ग बंद झाले व त्यांना पर्यायाने समुद्री मार्गांचा शोध घ्यावा लागला. ह्याच शोधमोहीमेतून नवे खंड, नवे सागरी व्यापारमार्ग सापडले आणि संपूर्ण जगाचे राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप बदलले. अशा एका घटनेला आपण जागतिक स्तरावर “Turning Point in World History” म्हणतो.
याच धर्तीवर महाराष्ट्राच्या इतिहासात आणि संस्कृतीत मोडी लिपी व बाळबोध देवनागरी यांचा बदल हा तितकाच महत्वाचा टप्पा मानता येईल. एकेकाळी प्रशासन, न्यायव्यवस्था, जमीनदारी ह्या सगळ्या नोंदी मोडी लिपीत लिहिल्या जात होत्या. पेशवाईच्या काळापासून अखेरच्या ब्रिटिश कारकीर्दीपर्यंत मोडीचा प्रभाव प्रचंड होता. वेगवान लिहायला सोपी, कामकाजासाठी परिणामकारक अशी ही लिपी होती.
मोडी लिपी ते बाळबोध देवनागरी
परंतु एक मर्यादा होती – मोडी लिपी वाचण्याचे प्रशिक्षण सामान्य लोकांत फारसे नव्हते. ही लिपी दैनंदिन व्यवहारापुरती केंद्रीत राहिली. जनसामान्यांच्या शिक्षणासाठी व साहित्यनिर्मितीसाठी अधिक सोपी आणि सर्वमान्य अशी लिपी हवी होती. येथे सरकारने घेतलेला महत्वाचा निर्णय म्हणजे मोडीच्या ऐवजी बाळबोध देवनागरीचा स्वीकार.
देवनागरी ही लिपी आधीपासून संस्कृत ग्रंथांपासून ते लोकसाहित्यापर्यंत वापरली जात होती. तिची मांडणी नीटनेटकी, सरळ आणि शिकायला साहजीक वाटणारी होती. बाळबोध हीच लिपी मराठी शिक्षणासाठी आणि शासकीय वापरासाठी अधिकृतपणे रूढ झाली. परिणामतः महाराष्ट्रातील प्रत्येक पिढीने वाचन-लेखन, विचारविनिमय आणि साहित्यनिर्मितीची परंपरा बाळबोध लिपीतच जोपासली.
या बदलाचे परिणाम
शिक्षणाचा प्रसार ग्रामीण भागात अधिक सहज झाला.
मराठी प्रिंट संस्कृतीला नवे युग प्राप्त झाले.
सामान्य माणसाला शासन व समाजजीवनात थेट सहभागी होणे सोपे झाले.
मोडी लिपी मात्र हळूहळू मागे पडली, वाचणारा-वापरणारा वर्ग मर्यादित राहिला.
तुलना – जागतिक व प्रादेशिक
जर युरोपकरांना कॉन्स्टँटिनोपलच्या पतनानंतर समुद्रमार्ग सापडले नसते, तर शोधयुगच जन्माला आले नसते. नेमके तसेच, जर महाराष्ट्राने मोडीऐवजी सर्वमान्य अशी बाळबोध लिपी स्वीकारली नसती, तर मराठी भाषा ज्या प्रमाणात फोफावली, तितकी झाली नसती. त्यामुळे जागतिक घडामोडी व महाराष्ट्रातील लिपीबदल या दोन्ही उदाहरणांत एक साम्य दिसते – घटनांचा प्रभाव केवळ त्या काळापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर पुढील शतकांच्या सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक प्रवासाची दिशा त्यातून ठरली.
निष्कर्ष
कॉन्स्टँटिनोपलचे पतन हे जागतिक व्यापार इतिहासातील क्रांतिकारी वळण होते, तसेच मोडीच्या ऐवजी बाळबोध देवनागरीचा स्वीकार हा महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक आणि साहित्यिक इतिहासातील मोठा मैलाचा दगड आहे. दोन्ही घटकांनी आपापल्या व्याप्तीत समाजाला नवे क्षितिज दाखवले आणि पुढील अनेक पिढ्यांच्या ओळखीचा पाया रचला.
No comments:
Post a Comment